Kwetsbare groepen in de opvang
In november 2018 is door Stichting Gave, SDOK en Open Doors het meldpunt bedreigingen gelanceerd. We hebben regelmatig contact met COA locaties naar aanleiding van de meldingen. Op deze pagina vermelden we belangrijke aandachtspunten die hierbij naar voren zijn gekomen.
COA erkent dat christenen en andere minderheidsgroepen extra kwetsbaar zijn in de asielopvang. COA schrijft daarover:
“Religieuze/etnische minderheden en bekeerlingen kunnen onder andere worden blootgesteld aan de risico’s op uitsluiting, isolatie, onbegrip, discriminatie en agressie. Kenmerkend voor bekeerlingen en religieverlaters is dat zij gezien worden als afvalligen en hiervoor terecht gewezen kunnen worden door leden van de groep waartoe de bekeerling of religieverlater behoorde. Ook atheïsten lopen dit risico.” (COA beleidskader levensbeschouwing, december 2023)
Toch merken we dat COA medewerkers te vaak onvoldoende oog voor hebben voor de extra kwetsbaarheid van deze groepen. We bespreken de volgende factoren die van belang zijn voor het al dan niet welbevinden van de extra kwetsare minderheidsgroepen:
- verschil schaamte- en schuldcultuur
- belang van relaties boven instanties
- groepsdruk
- gebed in openbare ruimte
Schaamte – versus schuldcultuur
Onze westerse samenleving is op hoofdlijnen te typeren als een ‘schuldcultuur’. Wij vinden belangrijk dat een individu verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen leven en daden. Bij conflicten is waarheidsvinding belangrijk: wie is verantwoordelijk voor een ontstane situatie of probleem?
In veel Aziatische landen, waaronder het Midden-Oosten, heerst een schaamtecultuur. Niet het individu maar de groepsbelangen staan voorop. Van groepsleden wordt verwacht dat ze de eer van de groep hooghouden. Waarheid is ondergeschikt aan eer.
De ervaringen van het meldpunt roepen de vraag op of COA medewerkers zich voldoende bewust zijn van de gevolgen van dit cultuurverschil. Iemand die zich van de islam afkeert en afvallig wordt of christen, onttrekt zich aan de groep waartoe hij behoort. Hij maakt, in de beleving van de groep, de groep te schande en dat laat men vaak merken.
Kamer delen met uitsluitend moslims
Plaats je een afvallige of bekeerling op een kamer met islamitische volksgenoten, dan is de kans groot dat die islamitische volksgenoten dat zullen laten voelen. Komt het tot een serieus incident tussen de afvallige/bekeerling en een kamergenoot, dan zullen andere kamergenoten vaak de kant van hun islamitische kamergenoot kiezen om de groepseer hoog te houden. We hebben bij een serieus incident gemerkt dat COA hier geen rekening mee hield. COA hechtte meer waarde aan de verklaringen van twee islamitische bewoners dan aan de verklaringen van de christenbewoner. De enige reden was, dat de islamitische bewoners hetzelfde verhaal hadden en de christen een ander verhaal. COA had er geen oog voor dat voor de bewoners de groepseer belangrijker is dan de waarheid.
(On)zichtbaarheid straf
Het cultuurverschil komt ook op een andere manier tot uiting. Een christenbewoner was vanwege zijn geloof aangevallen door een andere bewoner en wist zich aanvankelijk wel gesteund door COA. Toch kwam hij te zitten met de vraag waarom de dader ongestraft bleef. Tijdens gesprek hierover bleek de dader wel gestraft te zijn, maar die straf was niet zichtbaar. Daardoor ontstond het beeld dat de dader ermee wegkomt als je als moslim een afvallige of bekeerling aanvalt. De christenbewoner benoemde dat ook: iedere keer als hij de dader tegenkwam, nam hij een triomfantelijke houding aan alsof hij zeggen wil: “Mij maken jullie niets”.
Overplaatsing
Een signaal dat we ook vaak krijgen is, dat het slachtoffer overgeplaatst wordt naar een andere kamer, woonunit of soms zelfs andere opvanglocatie. Het motief lijkt vaak de veiligheid van het slachtoffer te zijn, wat soms de juiste keuze kan zijn. Het is echter belangrijk om te beseffen, dat het slachtoffer het kan ervaren als straf. Als een afvallige/bekeerling problemen heeft met islamitische kamergenoten, is het het makkelijkst om de afvallige/bekeerling te verhuizen. Gevolg is niet zelden, dat de islamitische kamergenoten en andere moslims op de locatie het zien als een overwinning op de afvallige/bekeerling die het zelf juist ervaart als een vernedering.
We kwamen dit ook tegen toen COA een bewoner een andere kamer aanbood waar de bewoner veel meer rust zou hebben. Ondanks de goede bedoelingen voelde de overplaatsing als een vernedering. De communicatie verliep duidelijk niet goed. Als een bewoner bij een kerk is aangesloten, proberen we vanuit Gave ook de kerk er bij te betrekken, wat in dit geval goed geholpen heeft. In gezamenlijk gesprek kreeg de bewoner uiteindelijk het vetrouwen dat de overplaatsing voorgesteld werd voor haar eigen rust, niet als een straf.
Relaties versus instanties
In veel niet-westerse culturen is men gewend om problemen via tussenpersonen aan te kaarten bij instanties. Reden is, dat er vaak meer vertrouwen is in persoonlijke relaties dan in instanties. Je kiest een tussenpersoon die je goed kent en van wie je verwacht dat hij door status iets bij de instantie gedaan kan krijgen. Een andere reden die meespeelt is, dat je in een schaamtecultuur niet jezelf op de voorgrond zet. Het lijkt dan namelijk alsof je jezelf met jouw problemen belangrijker vindt dan groepsgenoten zoals familie en stam- en geloofsgenoten. Ook dat is dus vaak reden om een tussenpersoon uit je netwerk in te schakelen. Het hoeft dus niet te verbazen als een bewoner via een hem bekend persoon zijn problemen probeert aan te kaarten. Ook dit is een reden waarom we de kerk van een bewoner betrekken bij de problematiek van de bewoner.
Groepsdruk
Samenleven met een islamitische kamergenoot of kamergenoten kan best goed gaan. Er zijn echter signalen dat het nog al eens niet goed gaat. De ene moslim is ‘strenger in de leer’ dan de andere. Gematigde moslims kunnen ook last hebben van groepsdruk door geloofsgenoten die streng in de leer zijn.
We hebben van meerdere locaties signalen gekregen dat medebewoners informatie over (christen-)bewoners doorspelen naar land van herkomst. Achtergebleven familie in land van herkomst wordt bedreigd, zolang de christenbewoner niet terugkeert naar de islam.
Kamer delen met uitsluitend moslims
Een factor die meermalen een rol speelt in het gevoel van (on)veiligheid is een hoge mate van homogeniteit op een kamer. Als een christenbewoner een kamer deelt met verder uitsluitend moslims uit eigen land van herkomst, dan is het risico groter dat groepsdruk een rol gaat spelen. Hiërarchische structuren uit land van herkomst kunnen dominant worden en de groepseer is dan vaak in geding. Er zijn bijvoorbeeld moslims die christenen en andere niet-moslims (en dan vooral bekeerlingen en andere afvalligen) niet willen helpen. We kennen een voorbeeld van een bewoner die uit de rolstoel was gevallen en niet geholpen werd. Als andere medebewoners wel willen helpen, kan groepsdruk een reden zijn om dat toch niet te doen. Als de samenstelling van de kamerbevolking meer gemêleerd is, zal dat risico minder zijn. Bewoners geven zelf vaak aan, dat het al kan helpen als je niet de enige christen bent op een kamer.
Gebed in openbare ruimtes
We horen ook geregeld dat er islamitische gebeden plaatsvinden in openbare ruimtes. Andere bewoners worden dan uit de ruimte geweerd. Ook hier kan groepsdruk een rol spelen: een groepje dominante moslims kunnen andere, gematigde of niet-praktiserende, moslims en ook afvalligen en bekeerlingen onder druk zetten om ‘goede moslim’ te zijn en stipt mee te doen met de gebedstijden. Dit lijkt op sommige locaties (oogluikend?) toegestaan te worden, ofschoon het in strijd is met de duidelijke regels van COA. Openbare ruimtes op het azc mogen niet geclaimd worden voor godsdienstige bijeenkomsten.
Melden
Merk je dat een christenbewoner zich onveilig voelt of bedreigt wordt? Probeer er met COA over in gesprek te komen. Ook ontvangen wij graag een melding. We zullen dan in overleg bekijken wat we voor de bewoner kunnen betekenen. Zo nodig kunnen wij ook zelf het overleg zoeken met COA.
NB: bij een gemeentelijke crsisisnoodopvanglocatie is COA niet in beeld, maar kan contact gezocht worden met de verantwoordelijke coördinator van de gemeente.